7/14/2011

Wayta wiq'i

LAGRIMAS DE LA FLOR

Rikuni sumaq waq’aq waytata
Nanaynin yaykun ukuy ankuykunaman nanaywan
Wiq’inñataqmi q’atun mayupi q’uñunarukun
Llakisq’a chay nanayninta yacharuspa
Yanq’apaq.
¿Imapaq achka wiq’i, achka nanay?
Mana impapaq nispa kutichimuwan chay wayta
Q’inaspa chakichkan
Manaraq sisankuna lluksichkatin.

Veo llorar a una bella flor
Su dolencia cala con dolor al interior de mis nervios
Y sus lágrimas se reúnen en el río
Tristes al saber que el sufrimiento
no valió la pena
¿Para qué tanta lágrima, tanto dolor?
Para nada contesta la flor
Y se marchita
Aún antes de germinar.

Ama yanq’a Chakisq’a allpa kachunchu
kichkankunapas ama kallpachaykachisunchuchu
Wiq’i yakukunapas amayá yanq’a sutuchunchu
Aswan q’ayllas waytakunapa wiq’inkunawan
Chakisq’a allpakunata q’arpamusun
Mana muchuy aypamuananchipaq
Saruwananchipaq
Kichkakunatapas sapq’inmanta pacha kuchusun
Q’ayllas ayllukupa sunq’u kausaynimpi
Kusiywan kausanampaq
Apu kanapaq...

Alejandrucha de Andahuaylas

Que no haya, pues, tierras infértiles
Ni que las espinas recobren sus fuerzas
Que las lloras no sea en vano
Mejor con esas lagrimas
Reguemos las estériles tierras
Para que no haya más pobrezas
Más humillaciones
Y a todas esas espinas erradiquemos desde la raíz
Para que en el corazón de las familias
Haya felicidad
haya prosperidad...

Enciso Altamirano

7/03/2011

warmi nanay

Kaypi, kanan q'ilqachkani
chisi tuta ñakariniyta uyarispay
q'awaspay
Warmakunapas waq'arqam
yana maki maq'atin
chutaritin
¡Ay warmi!
¿Imatam ñaupa kawsaypi ruwaranki kay ñakariy tarinaykipaq?
¿imatam?
maq'aq q'arichiki karq'anki...
Kuyayq'a sunq'upa chillmisq'a munayminmi...
mana chaynachu
¿imapaqmi uma?
Sunq'u kuyay allin kausay
kuyayq'a maynaña kichka mana pakina
sichu waytata sarunq'a
muq'unta q'aytanqa
kaspichantañataq pakinq'a
kallpapaykuspayki sayariy
taspiparukuy
q'inaspa paway
allin kausayta maskamuy
allin kuyayta tarinapaq...
Yana makiq'a maynaña kuyayq'a kaspapas
q'aytanq'a
sarusunq'a
takanq'a
sapa kuti.

Hoy escribo
al escuchar las angustias de la noche
Al ver…
Hijos que lloraban
Cuando las manos negras los golpeaba
los arrastraba
¡Ay, mujer!
¿Qué has hecho en tu anterior vida?
¿Qué? ¿Dime qué has hecho?
Tal vez hayas sido hombre violento
Para padecer tanto
Amor es, el amor ciego del corazón
Y yo no sé
Para sé para qué existe la razón.
Hay buen vivir cuando existe el respeto
Por más espino no se debe de perder.
Y si acaso eres agravio bella flor
a tus semillas lo pisotean
y a tus tallos te los rompe
Esforzándote, levántate
Sacúdete tal si fueras una ave
y después, vuela
Ve en busca de buena vida
Encuentra el amor
Porque las manos negras por mas amor que tenga
Siempre te pateará
Pisoteará
Y te golpeará
Cada vez

¡Ay warmi!
¿Imatam ñaupa kawsaypi ruwaranki kay ñakariy tarinaykipaq?
¿imatam?
maq'aq q'arichiki karq'anki...

¡Ay, mujer!
¿Qué has hecho en tu anterior vida?
¿Qué? ¿Dime qué has hecho?
Tal vez hayas sido hombre violento
Para padecer tanto

6/28/2011

kuyaypa q'unqay munanapaq

¿Imatam ruwasaq achka chiqni q’untarutin sunq’uyman?
¿Ratullaña munay siq’aykutinri?
Uchuy warma kayniy willawan
Pisipasq’a pisi kallpawan q’ilqaspa
Q’anra chiqni chuyayanampaq
Maynaña Mayu Putka yakupi Purispa,
raskispa chuya yaku q’ina kanampaq.

¿Y qué haré cuando el odio colme mi corazón?
¿y cuando el amor de pronto se vaya?
Los recuerdos de mi niñez me dice
Lánguido cansancio, con fuerza es mi escribir
El odio se irá a ser cristalino
Por más turbio sea el recorrer del río
pero en ese andar el odio se purificará…

Q’uk kutipi q’away imayna kasq’anta
Ichas ruyro, palta
Q’illu Q’uri q’ina llipikyaq
Karumanta muspayllawan q’awarispaq’a
Chay chiqni mana kutimanq’a
Raq’rachiki kanq’a millay yuyaylla kanq’a.

Alguna vez date cuenta cómo era
Tal vez redonda, o quizás plana
Quizás brillaba como el oro
Y si observamos desde la distancia con deseo
Aquellos odios  más no volverán
Serán vacios, meramente un mal recuerdo..

¡Arí taitay!
Purisq’anchispas yupinwan kutimuqllam
Chaynaña karq’a ñaupamantapacha
Q’uñunakuspa yanq’a rimay
Allpapi pampasq’a mana yuyayniyuq
Rumikunawan ñitisq’a yanq’a rimaq runamasikuna
¿Ichachu ñaupa kausay mana munaq karq’a
Puñuylla puñuq
mana kuyaywan richkarimunampaq
Kay musuq Perú llaqtaman
qispi q’ina Anchiq, llipikyastin
puririnampaq ñaupa qína?

¡Sí, señor!
Nuestro andar también con las huellas volverán
Y así fue desde antes
Reunidos algunas veces hablan por hablar
y los difuntos suelen no ser la memoria
mientras se hallen bajo las rocas serán meras voces
¿Acaso nuestros ancestros fueron inútiles
Holgazanes
Para no renacer con afecto
Al llamado del nuevo Perú
Con sus luminarias y purezas
Y hacernos caminar como en la antigüedad?

Taitacha almakunapa munaynimpi
kuyanakunchis q’ukninchiskunawan
kuayaypas sumaq wankuq q’atqi kausayta
¿manayri?
Millay chiqniqta saq’in Musuq kausay q’allarinampaq
kaynam riki
kausay, kuyaypa q'unqay munanapaq

El deseo del Dios de los espíritus:
Amaos los unos con los otros
el amor apaña a los violentos
¿y el querer?
Abandona el odio para empezar una nueva vida
Asi es
Vive para amar aún el olvido del amor.

Alejandrucha de Andahuaylas

6/27/2011

Sinq’achay

(POESÍA PARA NIÑOS)
Ñuq’apa umay
Ruyro
Bucla q’ina
Ruyro.
Ñ’uq’apa ninriy
Lapli
Calabazapa raprin q’ina
Lapli.
Ñuq’apa simiy
Miski
chankaka q’ina
Miski
Ñuq’apa ñawiy
Sumaq
Uchuy chaskacha q’ina
Sumaq.
Ñuq’apa sinqay
¡Ay… sinq’ay imaynacha!
Lampa cabucha nispa 
Chay utuskurucha
Asipayawan.

Mi cabeza es redonda
Redonda como una pelota
Mis orejas son arrugadas
arrugadas como  las hojas de una calabaza.
Mi boca es dulce
Dulce como la chancaca.
Mis ojos son hermosos
Bellos como las estrellas
Mi nariz es…
¡Ay, mi nariz cómo será!
Nariz encorvada
Así está que se burla
Aquel gusanito.

Enciso Altamirano

Wasichay

(POESÍA PARA NIÑOS)
Uchuychallam wasichay
Sumaq kaq wasichay
Manan q’atunchu
Uchuy kaq wasichay
Chayq’a Imananchu
Inti yaykun q’atun anchiywan
Paratin
Chirititin lliqllawan q’ina wankuwan.
Ukunpiq’a
Maynaña para
Maynaña chiri
Q’uñisq’a kausani
Chaynam ñuq'apa
Wasichay

Mi casa es pequeñita
La más bonita de todas
Y no es grande
Es muy pequeñita
pero no me importa
Porque cuando el sol llega se ilumina todo
Y su interior
Es cálida como una manta
Y cuando llueve
Me Protege como una envoltura
Por más que llueva
Por más que haga frío
En su interior cálida es mi vida
En mi casa la más equeñita.

Enciso Altamirano

Iscuylacha

(POESÍA PARA NIÑOS)
Kutimunaykikama para,
Parallay.
Ñuq’apas ripuchkaniñan
Pasachkaniñan
Pampa iscuylachayman.
Chaypiñachiki  kumisusaq
Pukllamusaq,
Yachamusaq
¡Kausay, iscuilita
Iscuilachallay!!!

Será hasta que vuelva lluvia
Lluviesita mía.
Yo también me voy
Ya me estoy yendo
A mi escuelita en la pampa.
Allí seré feliz
Jugaré
Aprenderé
¡Qué viva mi escuelita
Escuelita mía!


Enciso Altamirano

Uchuy inti


(POESÍA PARA NIÑOS)

Inticha, intichallay
Aschallata q’uñiykamuay
Kanampaq
Paq’arimpaq
Minchapaq
Tukuy watapaq.
Q’ayasun urpituchata
Miski taki takiykamunampaq
Q’ayasun chita uchuy michiqta
Kusinta q’aywaykamunampaq
Sichu mana kusinta q’uwasun
Q’uykuy
Llantuykita q’uykamuy
Chirita pukuykamuy
Inticha, intichallay.

Sol, solcito mío
Dame calor tanto puedas
Para hoy
Para mañana
Para pasado mañana
Para todo el año.
Llamemos aquella palomita
Que nos cante su dulce cantar
Llamamos aquel pastorcito
Para que nos regale su alegría
Y si no quiere darnos
Dale
Regálale tu sombra
échale tus vientos gélidos
Sol, solcito mío.

Enciso Altamirano

pichinkucha

(POESÍA PARA NIÑOS)
Takiy, takiy, pichinkucha
Takiy, takiynikita.
Allin kausaykunapas chayamuchkanñan
Kanan lluksimunkichiki pawanaykipaq
Wasiypa q’awanta pawanaykipaq
Punkuymachiki lluksisaq
Takiynikita uyarinaypaq
Sunq’uyta kusichinaypaq
Sapa punchau.

Canta, canta, pajarito
Canta tu canto.
Están por llegar la buena vida
Saldrás de tu nido para volar
Encima de mi casa para volar
Y yo a mi puerta saldré
Para escuchar tu cantar
Y así, alegrarás a mi corazón
Cada día.

Enciso Altamirano

6/15/2011

Willaway urq'utaita

!Oh Urq'utaita, llaqtapa llipiqyaynin
pachapa, allpapa, del universo.
aqchiq kanki
kuqmuykuspa
runakunata purichiq kanki
mana quyq'aywan wiñanpaq

Chayna, 
chaynataqmi q'ilqasqa kachkan ñaupa rumikunapi
rimaynikipas
tiyan sunq'u ukupi
ñawikiwan uyarinaypaq.
urq'utaita, taitallay

Arí, willaway
¿Maypin q'allarin q'inaspa tukun sumaq yuyayniki,
Urq'utaitallay
Apullay
kausanki q'anan anq'a pachapa umanpi
ñuq'ayku runakuna chay hanaynikita kuyanaykupaq
sun q'uwan
!Willaway
niwayku maynintam q'allarisaqku chayamunaykupaq¡
willaway, niwayku
Urq'utaitallay.

Icha tarichikuyta munanki ñuq'aykumanta
tarisq'aykichiki, tariruspaymi kusisq'a
aqaywan, kukaywan waqraputa pukuykuspa
sunquykiman winasaq q'ayllas kuyayniyta
saqsanaykikama
q'naspa churasaq yuyayniyman mana pipas q'ichuwanampaq
ñaupa taitamamaykunata q'ina
llakikuspa
waytallapipas mana rikurimunaykipaq
apu, urq'utaytallay
puka sisaschallay

6/14/2011

Kausay nana

Chakinmanta umankama wischurisq'a
sunq'unpas sayaspalla wañun
q'antun nanay
Ischuti nanay q'ina kausay
mana munanichu.

Q'ayllas Perú ukupi runakuna yachanku
tuta punchaupi q'amusqanta
parawan,
q'asawan
rupaywan
wayrawan...
"gobierno"
wiñaq llaqta nisq'ankupi
¿pikunapaq wiñan llaqtanchis?
ñuq'aykuqa
wiksa yarq'aywan
uma nanaywan
ñawi wiq'iywan...
Warmakunallataqmi puñuylla puñun
tutayanankama
achikyananka
sapa punchau...

Enciso Altamirano

6/03/2011

Naciuchaypaq

Yachay wasi JEM nisq'an wasimanta
Allin runakuna ñuq'ayku wiñaniku
urayman q'anayman promoción 1990
uchuychalla kasq'aykumantapacha
machuyanaykukama sunq'uyku "naciuwan" kausanq'a
Belen de Osma y Pardo yanallay q'ina
wañunaykama.

Andahuaylaspa sunq'unpi kawsaq yachay wasi kanki
ñaupapas kanampas q'atunkaraqmi kanki
yachaypi, pukllaykunapi q'ayllasta llalliq
allin kaqmi kanki ñawiykikunamanta sunq'uykama
sutiykipas q'unpiykikunawan tarikuqmi kanki
q'atun wasi ñaupaq colegio

Juan Espinoza masiykuna
yuyasun tukuy kausayruwananchita
Perú llaqta sutinta pukawan yuraqwan
q'anayman churananchispaq
allinraq kananchipaq,
yanapaykanakusunanchispaq
ñuq'anchis espinocino kansun wañunachiskama
Andahuaylaspa sunq'unwan
kusisq'a kausanananchispaq
kaypi wakpi promoción 1990
sapa punchau.

Enciso Altamirano

6/02/2011

Sondor rumi q'atapa munayninkuna


¿Yuyachkankichu Sondor rumi q'atata?
¿Waku-kuritari?
¿Apu-timani q'atatari?
Sapa tutan tuparq'a achikywan
kusisq'a.
Puyupas sumaq chukcha q'ina mastakurq'a
paranampaq
Alalay-patamanta Tuqtu-patakama.
chaynataqmi sullakunapas chillpirq'a
Muckanimanta uku Askipatakama.
chiriraq, q'uñiraq
sarakuna sumaq chuqllu wiñanmpaq
sapa kuti...

Imapaqraq riksirq'ayki Sondor rumi q'atallay

imapaqraq...
mana riksiruykiman karq'a
piraq kayman Sondor rumi q'atallay.
Ñaupa runakuna Q'ayllasmi ripurunkuña

watakunawan machuyasq'a
¡Arí taitay...!
Machunkuna maqtalla kutimunampaq
purmasq'a allpakunata tukuy tarpunampaq

¿Imataq chay?
urpikunan muyukachachkan Sondor rumi q'atapi
allin ñaupa kausay yuyananchispaq.
!Ama pinq'ay runa kauchu¡ -nispa pawachkan.
Pinq'ayqa maulapa sutinmi
chay yachaspayki q'uqariy takllata
allpapi wachu  ruwanaykipaq
sumaq Chaskakuna wiñanampaq 
musuq parawan paq'arin apuy kanampaq...
paq'arin kanampaq
Apu kanampaq...

Llaqtamasillay...¿Yuyachkankichu Sondor rumi q'atata?
¿Waku-kurita q'atata?
¿Icha Apu-timani q'awana patata?
Ñaupa sapa tuta tuparq'a achikyaywan
kanampas tupanq'a achikyaywan
kusisq'a...
Kusiq'a tusunanchipaq
sunq'uwan q'asillala kausananchipaq
yuyay mana q'unqananchipaq
q'unqay mana kutimunampaq
pinq'ay mana kanampaq
¡Arí taitaykuna!
Yuyaychis…
¡Kaykunam sondor rumi q'atapa munayninkuna!


Enciso Altamirano

6/01/2011

Sapa Kuti

Ñawiyta kichani musuq achikyayman
q'atapa q'anayninmanta q'awani sunq'uywan
uyarini ñawinyman
tukuyta rikuni, tukuywan waq'ani
sapa kuti.

Unay watamanta kaspa
suq'u chukchanwan suyawaspa
api llantuta umayman mastaykuspa
miski rimay q'uñi wayrawan chayamuwan
sapa kuti.

Chay paq'arin parapas muski-muskispa
yuyarinq'a machu takisq'anta
q'inaspa sumaq wayta tuqyaspa
kausanq'a q'ayllas llaqta sunq'ukunapi
kusisq'a mana kusisq'a, sapa kuti.

Ñuq'añataqmi Chankapa Churin
chirapawan wankuykukuspay
yuraq q'uchamanta Wiraq'ucha q'ina rikurimusaq
taitaykunapa yupinta yuyanaypaq
q'ayllas saksay kutimunampaq, sapa kuti...

Enciso Altamirano

5/31/2011

Tarpuy

Inti lluqsimutin puyu chintachkan wayrawan (apenas el sol, las nubes con el viento huyen)
achiqyarun
¡Q'atariy llaq'ta-masiy!
¡wayq'illay!
Allpa llankay suyawachkanchis
q'uñi-q'uñiraq, chiri-chiriraq
wiñaq muq'u papapas
sarawan ullukuta tarpumusun
q'ayllas wiñaykuna allin tukunampaq
muchuykuna tukunampaq
q'ayllas tukunampaq...

Q'aynapunchau chakmawan
ñutusq'aña allpapas kachkan
tuq'uyllañan pisichkan wachukunapi
q'uk muq'u q'inaspa q'uk muq'uwan
allpata kusiuchisun
yarq'ay tukunampaq
raskimuy takllawan llankanapaq
Q'unpiyq'a allin kausaymi
mana pinq'aymi
mana,
manam...

Maula kay
llaqtapa pinq'aynin kay
Q'ìlla kay
allpata chiqniq kay
q'illa kaspaykiq'a
maula kaspaykiq'a
pampapi astarikuspa q'ala wasa kay

Q'an, ñuq'a q'ina chankapa chirin
churinpa chirin
allin llankaqmi kanki
sayariy q'inaspa q'amuy
tarpumusun
sarata
papata
ullukuta
allin runakuna paq'arin kanampaq
tarpusun
tarpuy...

Enciso Altamirano

Kutimuq

Yuyariway, yuyariykullaway
tuta-tutaraq takiqmi karq'ani
kuyaqmi karq'ani
munaqmi karq'ani
karq'ani, karq'ani...

Ñuq'a q'amuchkani
q'ala chaki rumi-ruminta
kichkakunata sarustin mana sarustin
ñuq'a q'amuchkani
ñu'q'a, ñuq'a...

Ama manchakuaychu
Ñuq'a kani taita-mamaykipa taitan
churiykikunapa chirin
nuq'a kani tukuy
q'ayllasmi kani, kani...

Kuska musuq kallpaywan purisun
inti-intiwan killa-killawan
chaskakunawan anchiykachikuspa
purisun llaqtanchita puririnanchipaq
intichawan killawan, chaskakunawan...

Paq'arinmi chayamusaq
inti llipi-llipinwan
q'anaymanta urayman
uraymanta q'anayman 
llaqtanchita puririnanchipaq...

5/19/2011

sampa rimay

Mi abuelo me dijo:
simiykiwanmi kuyachikunki
simillaykiwantaqmi chiqnichikunki.

Efectivamente
ama rimaychu sampa-sampata
yanq'arimayta
aswan upallay
nanaymi kaq rimaypas.
kausay kausaynikita
q'inaspa kuyachikuy
llankaspa
runakunawan

Enciso Altamirano

Rapra

Pampapi chutayarachkanki
kallpayuq runa
sayariy
q'inaspa llankay
q'umpiwan tantata apay
uchuychalla warmaykiman
warmiykiman
Sayariy
q'inaspa paway
anka q'ina paway
kayman q'akman
mana raprayuq kaspaykipas
paway...

Chisi tuta manaraq achicyatin
pichinku takimun
llakinkunata waq'astin
¿imataq chay?
mancharisq'a
nispa tapurin warmi yananta
mana yachanchu
yarq'ay chayaramun mana ripunampaq
q'ayllasmi pisinq'a
sarapas mana rurunq'a
ismunq'a papapas
ñakaymi kanq'a
chutayarasq'a maula q'ina kausanki
aswan q'atariy
q'inasp puririy
q'inaspa paway
sapapunchau...

Enciso Altamirano


extraño

Taitay machu
mamay paya
uchuy llaqtay
q'atun llaqta
¿llaqtamasiykunari?
mana riksi
mana yuya
¿pitaqmi kani?
¿ima sutiy?
¿puñuychkanichu mana yuyanaypaq?
manan taitay
unay watakunamanta kutimunki
nispa niwan
yuyay sunq'u
llaqtallay.

Enciso Altamirano

Raqra utaq ruqru

¿Imataq chay?
- Raqra utaq ruqru
icha supaypa q'amuynin
chiri wayra q'ina
kutimuchkan
sunq'u cuyayman
nanayninkunawan.

Q'awachkan
asipakustin raskimuchkan
aypachkan
aypamuachkan
aypamuchkanñan
sapallay kasq'ayta
kasq'ayman
q'unqay tarinaypaq.
Yanallana chay
asnaq kausayninwan
wañuy tarina tutawan manaraq achikyatin
¿imapaq?
mana sutiyuqwarmakuna kanampaq
mana piniyuq
mana imayuq
mana kaysayniyuq kausanampaq.

Ñawillaytaqmi
waq'astin mana waq'astin
kutirin
kutirun
tutawan
punchaywan
kallpapakusta kutimun
achka samaykunawan
achka puñuykunawan
taita intipa
mama killapa
yuyayninkunata q'apipakuspa
kausayninchita
kutichiysuwananchipaq
walq'illay
panallay
churiullay

Q'inaspa ñuq'a ukuyman tapuni
¿imataq Chay?
-pinq'ay
-Raqra
utaq Ruqru nimullawan.

Enciso Altamirano